Przed przystąpieniem do pracy
Czyszczenie gramofonu powinno odbywać się w regularnych odstępach czasu — zwłaszcza jeżeli sprzęt jest intensywnie użytkowany lub stał nieużywany przez dłuższy czas. Kurz, tłuszcz z palców i stare smary stanowią najpowszechniejsze źródła pogorszenia jakości odtwarzania i przyspieszonego zużycia mechanizmów.
Do pracy potrzebne będą: czyste bawełniane ściereczki lub chusteczki bezpyłowe, pędzelek z miękkim włosiem (np. fotograficzny, do czyszczenia matrycy), izopropanol o stężeniu 70–99%, smar do łożysk (np. na bazie sylikonu lub teflonu), płyn do czyszczenia igiełek oraz opcjonalnie lupka i oświetlenie LED do inspekcji wkładki.
Uwaga: Przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac przy gramofonie należy odłączyć go od zasilania i wyjąć płytę z talerza.
Czyszczenie obudowy i pokrywy
Pokrywę z tworzywa akrylowego lub pleksi czyści się wilgotną szmatką z delikatnym detergentem, unikając środków ściernych. Plastikowe powierzchnie tworzywa acrylonitrile butadiene styrene (ABS) reagują na agresywne rozpuszczalniki — bezpieczny jest jedynie rozcieńczony izopropanol lub woda z detergentem.
W przypadku pokryw akrylowych wykazujących zarysowania powierzchowne (poniżej 0,1 mm głębokości) stosuje się pasty polerskie do plastiku, np. Novus Plastic Polish w sekwencji od gradacji 3 do 1.
Talerz i mata
Talerz zdejmuje się z wrzeciona (w modelach z napędem paskowym zazwyczaj przez proste pociągnięcie w górę, w modelach direct drive według dokumentacji danego modelu). Po zdjęciu talerza czyści się jego powierzchnię izopropanolem — dotyczy to zwłaszcza fragmentów, na których zbierał się kurz zmieszany ze smarem.
Mata gumowa lub korkowa czyści się oddzielnie wilgotną ściereczką. Maty filcowe wymagają czyszczenia szczotką z twardym włosiem w celu usunięcia nagromadzonych włókien i kurzu.
Łożysko talerza
Łożysko główne to element wymagający szczególnej uwagi. W gramofonach z napędem paskowym (np. Thorens TD-160, Dual CS-505) jest to łożysko kulkowe lub ślizgowe osadzone w podstawie wrzeciona. Przed uzupełnieniem smaru należy usunąć stary, który po latach eksploatacji zamienia się w lepką masę utrudniającą obrót.
Procedura: wrzeciono wyjmuje się według instrukcji serwisowej danego modelu, stary smar usuwa się bawełnianym wacikiem nasączonym izopropanolem, po wyschnięciu nakłada się nową warstwę smaru (0,3–0,5 ml). Do łożysk ślizgowych gramofonów vintage najczęściej stosuje się smary silikonowe o lepkości 30–100 cSt.
Ramię gramofonowe
Ramię czyści się bardzo ostrożnie — to element precyzyjny, podatny na odkształcenia. Obudowę rury ramienia można przetrzeć suchą szmatką bezpyłową lub pędzelkiem. Przeguby poziome i pionowe ramienia (oś obrotu) nie wymagają smarowania — smar mógłby zwiększyć tarcie i zakłócić ustawienie siły śledzenia.
W modelach ze zintegrowanym łożyskiem kulkowym (np. Thorens TP-16, SME 3009) czyszczenie osi polega na usunięciu kurzu pędzelkiem. W przypadku zauważalnego tarcia lub „zacinania" się ramienia wskazana jest konsultacja z serwisantem.
Wkładka i igiełka
Igiełkę czyści się specjalnym płynem do czyszczenia stylusa (np. Last Stylus Cleaner, Onzow Zerodust) lub bardzo delikatnie, jednokierunkowym ruchem od tyłu do przodu, miękkim pędzelkiem nasączonym izopropanolem. Ruch w poprzek lub w kierunku od przodu do tyłu grozi oderwaniem igły od wspornika (cantilever).
Do inspekcji igły przydatna jest lupa o powiększeniu co najmniej 30× z oświetleniem. Zaokrąglenie końcówki igły diamentowej powyżej pewnej wartości (zalecanej przez producenta wkładki) oznacza konieczność wymiany.
Producenci wkładek (Ortofon, Nagaoka, Audio-Technica) podają orientacyjny czas eksploatacji igły — zazwyczaj w zakresie 200–1000 godzin, w zależności od modelu i warunków użytkowania.
Uwagi dotyczące pasków napędowych
W gramofonach z napędem paskowym paski gumowe starzeją się niezależnie od użytkowania. Po kilku latach elastomer ulega degradacji: pasek traci sprężystość, twardnieje lub pęka. Objaw to niestabilna prędkość obrotowa (wow i flutter) lub brak ruchu talerza. Wymiana paska nie wymaga specjalistycznych narzędzi — paski dla popularnych modeli (Thorens, Dual, Pioneer) są dostępne u dystrybutorów lub przez serwisy aukcyjne.
Jak często czyścić
W warunkach domowego użytkowania (kilka godzin tygodniowo) wystarczające jest:
- usuwanie kurzu z talerza i pokrywy po każdej sesji słuchania,
- czyszczenie igiełki co 20–30 godzin odtwarzania,
- przegląd i ewentualne uzupełnienie smaru łożyska raz na 3–5 lat,
- wymiana paska napędowego co 5–10 lat (lub gdy pojawią się objawy degradacji).